Con 14 tuổi muốn làm điều không giống ai: cha mẹ nên làm gì?
Khi con 14 tuổi nói muốn làm điều không giống ai, con đang làm đúng việc của tuổi mình: đi tìm mình là ai. Cha mẹ đừng vội dập, cũng đừng vội gật. Hãy hỏi cho đến khi hiểu, rồi cùng con biến mong muốn ấy thành một thử nghiệm nhỏ, có thời hạn và có ngày nhìn lại.
Câu ấy thường rơi xuống giữa một bữa cơm rất bình thường. Con muốn bỏ lớp chuyên để đi học vẽ. Con muốn thi trường nghề thay vì trường điểm. Con muốn làm một thứ mà trong nhà chưa ai từng làm. Bàn ăn im một nhịp, rồi gần như bao giờ cũng là cùng một câu: “Con có biết con đang nói gì không?”
Phản ứng đầu tiên của cha mẹ trước câu nói ấy thường đến từ nỗi sợ, không đến từ đứa trẻ đang đứng trước mặt.
Vì sao tuổi 13–15 con hay muốn khác người?
Vì đây là tuổi con xây bản sắc: thử nhiều phiên bản của chính mình để tìm ra phiên bản thật. Muốn khác người, ở tuổi này, phần lớn là dấu hiệu phát triển bình thường chứ không phải nổi loạn.
Nhà tâm lý học phát triển Erik Erikson gọi giai đoạn vị thành niên là cuộc giằng co giữa bản sắc và mơ hồ vai trò (Identity: Youth and Crisis, 1968). Và cách nhanh nhất để thấy mình là ai, là thử làm khác đi.
Năm 1966, nhà tâm lý học James Marcia phát triển ý của Erikson thành bốn trạng thái bản sắc, dựa trên hai câu hỏi: con đã khám phá chưa, và con đã cam kết chưa?
| Trạng thái | Đã khám phá? | Đã cam kết? | Trông như thế nào ở tuổi 14 |
|---|---|---|---|
| Khuếch tán | Chưa | Chưa | Không quan tâm, “sao cũng được” |
| Định sẵn (foreclosure) | Chưa | Rồi | Theo đúng con đường bố mẹ chọn mà chưa từng tự hỏi |
| Tạm hoãn (moratorium) | Đang | Chưa | Thử cái này, bỏ cái kia, đổi ý liên tục |
| Đạt bản sắc | Rồi | Rồi | Đã thử, đã cân nhắc, tự chọn và chịu trách nhiệm |
Một đứa trẻ 14 tuổi nói “con muốn làm điều không giống ai” thường đang ở trạng thái tạm hoãn. Trông thì bất ổn, nhưng đó là con đường đi tới bản sắc vững.
Nên ủng hộ hay can ngăn?
Câu trả lời thật của tôi: cả hai đều vội. Gật ngay thì con không học cách cân nhắc. Dập ngay thì con học cách giấu.
Cái tôi sợ nhất không phải đứa trẻ chọn sai. Là đứa trẻ không bao giờ được chọn. Trong bảng của Marcia, đó là ô “định sẵn”: cam kết với một con đường mà chưa từng khám phá, thường vì con đường đó do cha mẹ vạch. Những đứa trẻ này nhìn bên ngoài rất ổn, cho đến khi tự hỏi mình đang sống đời của ai.
Nghiên cứu của William Damon, giáo sư tại Đại học Stanford, cho thấy điều đáng nghĩ. Nhóm của ông khảo sát 1.200 người trẻ từ 12 đến 26 tuổi trong 5 năm và chỉ thấy khoảng một phần năm thật sự có mục đích sống rõ ràng; khoảng một phần tư trôi dạt, không định hướng (The Path to Purpose, 2008). Mục đích sống không đến từ việc được chỉ đường. Nó đến từ việc được thử.
Tôi muốn anh chị dừng ở đây một phút và nhớ lại lựa chọn khác người nhất mà chính mình từng làm. Hồi đó có ai can không, họ nói gì, và nếu lúc ấy anh chị nghe theo thì bây giờ khác thế nào? Câu trả lời cho ba câu hỏi đó thường là chuyện cha mẹ chưa từng kể cho con nghe. Mà đó lại đúng là chuyện đứa trẻ mười bốn tuổi đang cần nghe nhất.
Làm sao biết con nghiêm túc hay chỉ nhất thời?
Không đoán được bằng lời con nói, chỉ biết được qua việc con làm khi không ai bắt. Đừng hỏi “con có chắc không”. Hãy cho con một việc nhỏ để làm và nhìn xem.
| Dấu hiệu thường là nhất thời | Dấu hiệu đáng để nghiêm túc |
|---|---|
| Nói nhiều, làm ít | Tự tìm hiểu khi không ai giao |
| Lý do chủ yếu là “bạn con cũng thế” | Kể được điều cụ thể khiến con thích |
| Bỏ khi gặp khó đầu tiên | Quay lại sau khi vấp |
| Muốn kết quả ngay | Chịu được phần nhàm chán của việc đó |
Nhất thời cũng không sao: thử rồi bỏ là một phần của khám phá, miễn con bỏ có suy nghĩ, nói được vì sao.
Cha mẹ nên nói gì trong cuộc trò chuyện đầu tiên?
Nói ít, hỏi nhiều, và kết thúc bằng một thỏa thuận nhỏ thay vì một phán quyết. Đây là cách tôi đề nghị:
- Hỏi cho đến khi hiểu, chưa nhận xét. “Điều gì làm con thích việc này?” “Con hình dung một ngày làm việc đó trông thế nào?”
- Nhắc lại bằng lời của mình. “Bố hiểu là con muốn… vì… đúng không?”
- Nói thật nỗi lo của mình, nhưng nói là nỗi lo. “Bố lo chuyện… ” khác hẳn “Con sẽ thất bại.”
- Đề xuất một thử nghiệm có hạn. Ví dụ 8–12 tuần, một việc cụ thể, một tiêu chí đo được.
- Thỏa thuận những điều không thương lượng. An toàn, sức khỏe, học đủ mức tối thiểu đã thống nhất. Ngoài mấy điều đó, con tự quyết.
- Hẹn ngày nhìn lại. Đã làm gì, khác kế hoạch ở đâu, tiếp tục, điều chỉnh hay dừng.
Cách làm này có nền tảng nghiên cứu. Edward Deci và Richard Ryan, hai giáo sư tâm lý học tại Đại học Rochester, chỉ ra trong lý thuyết tự quyết (American Psychologist, 2000) rằng con người có động lực bền khi được thỏa mãn ba nhu cầu: tự chủ, năng lực và gắn kết. Thử nghiệm có hạn cho con tự chủ; tiêu chí rõ cho con cảm giác năng lực; còn việc cha mẹ ngồi cùng giữ sự gắn kết.
Thực tế ở trường tôi, chuyện này được xử lý ra sao?
Ở trường, chúng tôi không dạy học sinh chọn đúng ngay, mà dạy các em cách chọn.
Học sinh được học công cụ tư duy PRAAD: Mục đích → Yêu cầu → Giả định → Phân tích → Quyết định. Khi một em muốn theo một hướng khác bạn bè, giáo viên không trả lời “được” hay “không”, mà đi cùng em qua từng bước.
Ở THPT, học sinh làm Capstone Project và Portfolio, nơi một mối quan tâm “không giống ai” có thể trở thành một dự án thật có sản phẩm. Và nhịp PDR (Plan – Do – Review, Lên kế hoạch – Thực hiện – Nhìn lại) chính là bước 4–6 ở trên, chỉ là được làm đều đặn mỗi tuần. Cha mẹ có thể dùng đúng những câu hỏi đó ở nhà.
Khi nào cha mẹ được quyền nói “không”?
Khi lựa chọn đó đe dọa an toàn, sức khỏe hoặc vi phạm pháp luật. Khi đó cha mẹ không thương lượng, nhưng nói rõ lý do.
Ngoài ra, nếu mong muốn “khác người” đi kèm những thay đổi đáng lo kéo dài nhiều tuần, như thu mình hẳn, bỏ ăn mất ngủ, buông hết mọi việc từng thích, hay cắt đứt với bạn bè, thì đó không còn là chuyện chọn hướng đi. Hãy trò chuyện với giáo viên chủ nhiệm và tìm gặp chuyên gia tâm lý học đường. Cha mẹ không nên tự kết luận ở nhà.
Điều tôi muốn giữ, hơn cả một lựa chọn đúng
Tôi không biết con anh chị rồi sẽ chọn gì. Tôi cũng không biết ba đứa con tôi sẽ chọn gì.
Điều tôi mong không phải là chúng chọn đúng ngay từ lần đầu. Là chúng dám chọn, dám sai, và biết rằng khi quay về nhà vẫn còn một chỗ để ngồi xuống kể lại.
Điều tôi biết là một đứa trẻ 14 tuổi dám nói với cha mẹ “con muốn làm điều không giống ai” là một đứa trẻ còn tin rằng nói thật ở nhà là an toàn. Niềm tin đó mong manh hơn mọi kế hoạch nghề nghiệp. Mất nó thì lần sau con vẫn sẽ làm điều không giống ai. Chỉ là con sẽ không kể nữa.
Nếu anh chị muốn nhận những bài tôi viết về tuổi mới lớn, về những lúc làm cha mẹ không có sẵn đáp án, hãy để lại email ở đây. Tôi viết không đều, nhưng viết thì viết thật. Anh chị cũng có thể theo dõi trang Facebook của tôi để biết khi có bài mới.
Nguồn tham khảo
- Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and Crisis. W. W. Norton.
- Marcia, J. E. (1966). Development and validation of ego-identity status. Journal of Personality and Social Psychology, 3(5), 551–558.
- Damon, W. (2008). The Path to Purpose: Helping Our Children Find Their Calling in Life. Free Press. Tóm tắt kết quả: Education Week, 06/2008 — https://www.edweek.org/leadership/majority-of-youths-found-to-lack-a-direction-in-life/2008/06 (truy cập 09/10/2026)
- Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. American Psychologist, 55(1), 68–78.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con tuổi 14 hay muốn khác người?
Vì đây là tuổi con xây bản sắc: thử nhiều phiên bản của chính mình để biết mình là ai ngoài vai "con của bố mẹ". Nhà tâm lý học Erik Erikson gọi đây là giai đoạn bản sắc đối đầu mơ hồ vai trò. Muốn làm khác người ở tuổi này phần lớn là dấu hiệu phát triển bình thường, không phải nổi loạn hay hư hỏng.
Con muốn làm điều lạ, nên ủng hộ hay can ngăn?
Đừng vội làm cả hai. Gật ngay thì con không học cách cân nhắc, dập ngay thì con học cách giấu. Hãy hỏi cho đến khi hiểu con thích điều gì, nói thật nỗi lo của mình, rồi cùng con thỏa thuận một thử nghiệm nhỏ có thời hạn, có tiêu chí đo được và có ngày ngồi lại nhìn kết quả.
Làm sao biết con nghiêm túc hay chỉ thích nhất thời?
Nhìn vào việc con làm khi không ai bắt, không nhìn vào lời con nói. Con tự tìm hiểu, kể được điều cụ thể khiến mình thích, quay lại sau khi vấp và chịu được phần nhàm chán là dấu hiệu nghiêm túc. Nói nhiều làm ít, bỏ ở khó khăn đầu tiên thường là nhất thời, và nhất thời cũng là một phần của khám phá.
Con đổi ý liên tục có đáng lo không?
Thường là không. Ở tuổi 13–15, thử rồi bỏ là cách con khám phá, các nhà tâm lý học gọi là trạng thái "tạm hoãn" trên đường đi tới bản sắc vững. Điều cha mẹ nên giữ là để con bỏ có suy nghĩ, nói được vì sao mình dừng và đã học được gì, thay vì bỏ ngang trong im lặng.
Nguyễn Mạnh Dương
Muốn con phát triển hạnh phúc và tự chủ ngay từ những năm đầu?
Khám phá môi trường giáo dục liên cấp song ngữ của Hệ thống Giáo dục Việt Anh.
Tìm hiểu Trường Việt Anh →