Tại sao con gái tôi không uống nước ngọt

Con gái lớn của tôi — bé Mia, năm nay 11 tuổi — là một học sinh rất bình thường. Nhưng có một điều con không bình thường chút nào: con không bao giờ uống một ngụm nước ngọt có ga nào.

Dù đi chơi với người khác, dù đang khát mà không có loại nước nào khác, dù người lớn có bảo “thôi có mỗi nước ngọt, con uống đi” — con cũng không uống. Kể cả khi không có mặt tôi.

Nhiều phụ huynh hỏi tôi làm cách nào. Tôi xin chia sẻ cả quy trình trong video dưới đây, và viết lại thành bài này cho anh chị tiện đọc và lưu lại.

Trước hết, vì sao tôi bận tâm đến đường đến vậy?

Ngày nay đã có rất nhiều nghiên cứu về đường, và điểm chung của chúng là: nạp quá nhiều đường, đặc biệt là đường tinh luyện, gây hại cho cơ thể. Đường trắng được hấp thụ rất nhanh vào máu mà gần như không kèm theo chất dinh dưỡng nào, tạo ra một sự quá tải mà các cơ quan — nhất là gan và tim mạch — phải xử lý.

Có hai điều khiến tôi coi đây là chuyện nghiêm túc với một đứa trẻ:

• Đường tạo thèm. Vị ngọt kích thích cảm giác tưởng thưởng trong não, nên càng ăn ngọt lại càng muốn ngọt. Một đứa trẻ quen vị ngọt đậm sẽ thấy mọi thứ khác đều nhạt nhẽo — và thói quen đó rất khó gỡ về sau.
• Hậu quả đến chậm. Khác với nhiều thứ hại thấy ngay, tác hại của đường tích lại âm thầm qua nhiều năm. Đến khi nhận ra thì thường đã muộn. Chính độ trễ đó khiến người ta dễ xem nhẹ.

Theo Bộ Y tế, bệnh tim mạch là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở Việt Nam, và chế độ ăn nhiều đường là một trong những yếu tố nguy cơ được công nhận — bên cạnh câu chuyện thừa cân, béo phì đang tăng nhanh ở trẻ em. Tôi không muốn dọa con bằng những từ to tát. Tôi chỉ muốn con hiểu một điều giản dị: mỗi thứ ta đưa vào người đều có cái giá của nó, và cái giá của đường được trả rất chậm.

Có một nghịch lý tôi hay nghĩ: người lớn chúng ta thường thưởng kẹo, thưởng bánh cho trẻ mỗi khi chúng làm điều tốt, và tin rằng đó là yêu thương. Nhiều khi, vô tình, ta đang tập cho con đúng cái thói quen mà sau này con phải vất vả gỡ bỏ.

Quy trình tôi đã dùng để tạo thói quen cho con

Tôi bắt đầu từ khi con còn ở tuổi mầm non, khoảng 4 tuổi. Ở tuổi đó con khó hình dung về bệnh tật hay cái chết, nên tôi không nói về những thứ đó. Tôi đi đường khác — và nó gói gọn trong ba bước.

Bước 1 — Làm rõ lý do (lý do thật, không phải mệnh lệnh)

Điều quan trọng nhất tôi nhận ra: lý do của việc không uống nước ngọt không phải là “nước ngọt xấu”, cũng không phải “đường xấu”. Lý do thật là: để trở thành một người khỏe mạnh và xinh đẹp, tránh bệnh tật, tránh béo phì. Đó mới là thứ một đứa trẻ thấy đáng để theo đuổi.

Trẻ con nhận thức về thẩm mỹ sớm hơn ta tưởng — ngay tuổi mầm non đã biết thế nào là khỏe, là yếu, là đẹp, là xấu. Nên tôi thường cho con xem hình ảnh các vận động viên, những người khỏe đẹp, bên cạnh hình những người bệnh tật, béo phì (đều là ảnh người lạ trên mạng, và những suy đoán về lối sống của họ cũng chỉ mang tính minh họa). Rồi tôi hỏi: “Lớn lên con muốn giống ai?”

Tất nhiên con chọn những cô gái khỏe đẹp. Tôi hỏi tiếp: “Con có biết nhờ đâu mà họ được như vậy không?” — và từ đó tôi giải thích: không ai tự nhiên đẹp khỏe cả; họ ăn thế nào, ngủ ra sao, tập luyện thế nào mới được như thế. Hình ảnh về cái “lý do thật” đó khắc vào đầu con, trở thành động lực từ bên trong.

Bước 2 — Cho con quyền quyết định

Tôi không ép con. Việc con muốn trở thành ai, sống thế nào, là do con tự quyết. Tôi chỉ cung cấp thông tin để con có cơ sở suy nghĩ: nếu con làm điều này thì điều này sẽ đến; nếu làm điều kia thì điều kia sẽ đến. Rồi con tự chọn con đường.

Đây là mấu chốt. Bất cứ ai, dù lớn hay nhỏ, đều có xu hướng giữ lấy điều mình tự quyết, chứ không phải điều bị áp đặt. Nếu tôi ra lệnh “không được uống nước ngọt”, con có thể làm theo — nhưng vì sợ tôi, và chỉ khi có tôi. Vắng tôi, sức ép biến mất, thói quen cũng biến mất. Muốn con giữ được thói quen tốt mọi lúc mọi nơi, kể cả khi tôi không ở đó, thì đó phải là quyết định của chính con.

Bước 3 — Hướng dẫn cụ thể

Hiểu lý do và tự quyết rồi vẫn chưa đủ; con cần biết làm cụ thể ra sao. Hai bố con chơi một trò: liệt kê những thực phẩm có đường, với gợi ý “thứ gì ngọt là có đường, ngọt nhiều thì đường nhiều”. Con hào hứng kể ra bánh, kẹo, trái cây, đủ thứ quanh mình; tôi đặt thêm câu hỏi để bổ sung. Rồi chúng tôi đố nhau cái nào nhiều đường hơn, cái nào ít hơn.

Cuối cùng là phần quan trọng nhất — tôi hỏi con: “Giờ con biết những thứ này có đường rồi, con định làm gì?” Không phải tuyệt đối không ăn gì ngọt, mà cùng con phân loại và quyết định trước:

• Thứ ăn thoải mái cũng không sao.
• Thứ chỉ ăn trong dịp đặc biệt — ví dụ bánh sinh nhật, con tự xác định chỉ ăn đúng hôm sinh nhật.
• Thứ tuyệt đối không đụng tới — kẹo mút, và nước ngọt (nhất là nước ngọt có ga). Chúng tôi từng làm một thử nghiệm nhỏ ở trường và thấy một lon nước ngọt có ga chứa lượng đường gấp nhiều lần một ly trà đá đường thông thường.

Những quyết định này được viết ra giấy khổ lớn, tô màu, rồi treo ở nơi hay nhìn thấy. Nhờ vậy, con thực hiện mà không phải suy nghĩ lại mỗi lần — vì quyết định đã được đưa ra từ trước, lúc hai bố con ngồi với nhau. Thời gian đầu tôi còn phối hợp với cô giáo mầm non tạo trò chơi phân biệt thực phẩm có lợi — có hại cho cả lớp, để việc ăn uống lành mạnh thành phong trào chung, không phải chuyện riêng của con tôi.

Yếu tố quyết định: làm gương

Tôi để phần này ở cuối, nhưng nó mới là thứ quan trọng nhất. Trước khi dạy con một chữ nào, chính tôi cũng không uống nước ngọt. Một đứa trẻ không làm theo điều ta nói; nó làm theo điều ta sống. Nếu tôi vừa cầm lon vừa bảo con đừng uống, con chỉ học được rằng luật này là để nói, không phải để làm.

Có lần con chớm vi phạm, tôi chỉ nhắc lại câu chuyện về những cô gái khỏe đẹp và những người bệnh tật — con lập tức dừng và giữ đúng cam kết của mình. Và cứ thế, cam kết dần thành thói quen.

Thói quen ấy thật đến mức: một lần đi ăn gà rán với mẹ và các anh chị em họ, trong combo có nước ngọt. Tất cả trẻ con, cả người lớn đều uống. Mẹ con, có phần bực, bảo “có mỗi nước ngọt, uống đi cho đỡ mất công mua cái khác”. Con vẫn không uống — không có nước phù hợp thì thôi nhịn. Về sau vợ tôi kể lại, vừa ngạc nhiên vừa tự hào. Nhiều đứa trẻ khác trong họ hàng rồi cũng noi theo con, bắt đầu chọn lọc thực phẩm và bỏ nước ngọt, trà sữa. Ở trường con, nước ngọt có ga và trà sữa cũng không được bán, nên học sinh gần như cũng không uống.

Tóm lại: ba bước, cộng một

Nếu anh chị cũng muốn tạo một thói quen tốt cho con — không riêng chuyện nước ngọt — đây là quy trình tôi đúc kết:

1. Làm rõ lý do — lý do thật, đủ hấp dẫn để con muốn theo đuổi (trở thành người khỏe đẹp), chứ không phải một điều cấm.
2. Cho quyền quyết định — cung cấp thông tin, để con tự chọn; điều con tự quyết thì con mới giữ, kể cả khi vắng mình.
3. Hướng dẫn cụ thể — phân loại rõ, quyết định trước, viết ra, để con làm mà không phải đắn đo lại.

Và đừng bao giờ quên yếu tố quyết định: làm gương. Đây là quy trình đã giúp con gái tôi không chỉ tránh được đường từ nước ngọt, mà còn hình thành nhiều thói quen tốt khác. Nếu anh chị áp dụng và có kết quả hay gặp khó khăn, tôi rất mong được nghe.

Mỗi tuần tôi viết một bài như thế này về chuyện nuôi con — từ chính những gì tôi làm với ba đứa con của mình. Nếu anh chị muốn nhận qua email, hãy để lại địa chỉ để cùng đồng hành.

---

Nguyễn Mạnh Dương — Nhà sáng lập & Chủ tịch hệ thống giáo dục K-12 Việt Anh (từ 2011), cha của ba con.

Nguồn tham khảo:

• Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Guideline: Sugars intake for adults and children (2015) — đường tự do nên dưới 10% năng lượng, khuyến nghị có điều kiện dưới 5%.
• Bộ Y tế Việt Nam — bệnh tim mạch là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu; chế độ ăn nhiều đường là một yếu tố nguy cơ của bệnh tim mạch và béo phì.